PISA nuk duhet të përdoret as për ta shpallur arsimin kosovar “të dështuar”, as për t’i mohuar rezultatet. Duhet përdorur si sinjal diagnostik: Çfarë nuk po funksionon dhe çfarë duhet të ndryshojmë?
Rezultatet e PISA-s janë bërë prej vitesh një nga mënyrat më të njohura për të krahasuar performancën e sistemeve arsimore në botë. Sa herë publikohen rezultatet, vëmendja përqendrohet te renditja: kush është në krye dhe kush në fund. Edhe në Kosovë, publikimi i rezultateve shpesh shndërrohet në një pyetje të vetme: “Pse jemi kaq poshtë?” Pyetja është e drejtë dhe nuk duhet shmangur. Por ndoshta duhet bërë një pyetje edhe më e rëndësishme: çfarë na tregon në të vërtetë PISA dhe çfarë nuk mund të na tregojë? PISA nuk është një provim për nxënësit dhe as një klasifikim i drejtpërdrejtë i mësuesve apo shkollave. Është një vlerësim ndërkombëtar i sistemit, i cili synon të kuptojë nëse 15-vjeçarët janë në gjendje të përdorin njohuritë dhe shkathtësitë e tyre për të arsyetuar, interpretuar dhe zgjidhur probleme. Në këtë kuptim, PISA mat diçka shumë më të rëndësishme sesa riprodhimi i përmbajtjes së mësuar: mat në një masë të konsiderueshme çfarë mund të bëjë nxënësi me atë që ka mësuar. Kjo është edhe arsyeja pse rezultatet e saj meritojnë vëmendje serioze. (OECD)
Rezultatet e PISA 2025 e bëjnë këtë diskutim veçanërisht të rëndësishëm për Kosovën. Nxënësit kosovarë kanë marrë mesatarisht 350 pikë në matematikë, 340 në lexim dhe 357 në shkencë, ndërsa mesataret e OECD-së janë përkatësisht 463, 461 dhe 482 pikë. Në zgjidhjen kompjuterike të problemeve, Kosova ka marrë 359 pikë, krahasuar me 500 pikë në OECD. Edhe më shqetësuese është përqindja e nxënësve që mbeten nën nivelin bazë të kompetencës: 73.8% e nxënësve kosovarë janë performues të dobët në të trija fushat, një nga përqindjet më të larta ndër sistemet pjesëmarrëse. Në shkencë, 78.6% e nxënësve nuk arrijnë nivelin bazë të kompetencës dhe nuk ka nxënës që arrijnë nivelet më të larta 5 ose 6. (OECD) Këto shifra nuk duhet të relativizohen. Ato tregojnë një problem real të sistemit arsimor: një pjesë shumë e madhe e të rinjve nuk po arrin ende nivelin e kompetencave që u nevojiten për të kuptuar, arsyetuar dhe zbatuar njohuritë në mënyrë të pavarur. Prandaj, problemi nuk është thjesht se “Kosova renditet poshtë”. Problemi më i thellë është se shumë nxënës po largohen nga shkolla pa arritur kompetencat bazë që arsimi duhet t’u sigurojë.
Megjithatë, këtu duhet të ndalemi para se të nxjerrim përfundimin se PISA e ka shpallur arsimin kosovar “të dobët” në tërësi. Një sistem arsimor është shumë më i gjerë se ajo që mund të matet nga një vlerësim standardizuar. PISA është një tregues i fuqishëm i rezultateve në disa fusha të rëndësishme të të nxënit, por nuk mat drejtpërdrejt gjithçka që përbën arsimin: marrëdhënien mësues–nxënës, karakterin, empatinë, etikën, kreativitetin në të gjitha format e tij, ndjenjën e përgjegjësisë, qytetarinë, mirëqenien, cilësinë e marrëdhënieve në shkollë apo aftësinë e një të riu për të jetuar dhe bashkëpunuar me të tjerët. Prandaj, PISA duhet të shihet si një pasqyrë e rëndësishme, por jo si e gjithë pasqyra. Të mohosh atë që tregon PISA do të ishte gabim; por të pretendosh se ajo tregon gjithçka për arsimin do të ishte po aq gabim. Edhe OECD e ndërton PISA-n si një instrument për të kuptuar performancën dhe faktorët e lidhur me të, jo si një shpjegim të vetëm shkakësor për suksesin ose dobësinë e një sistemi. (OECD)
Atëherë, pse rezultatet e Kosovës janë kaq të ulëta? Përgjigjja nuk mund të jetë njëfjalëshe. Nuk është e drejtë të fajësohen vetëm nxënësit, as vetëm mësuesit, as vetëm prindërit. Rezultati që shohim në PISA është produkt i një sistemi të tërë dhe duhet të lexohet në këtë mënyrë. Duhet të pyesim për kurrikulën, mënyrën e mësimdhënies, kulturën e vlerësimit, përgatitjen dhe zhvillimin profesional të mësuesve, kushtet e punës, udhëheqjen e shkollës, madhësinë e klasave, burimet mësimore, pabarazitë dhe kushtet socio-ekonomike. Duhet të pyesim edhe se çfarë shpërblen sistemi ynë: a shpërblen të mbajturit mend apo të menduarit; përgjigjen e saktë apo arsyetimin; përgatitjen për testin apo përgatitjen për jetën? Këtu qëndron ndoshta një nga problemet më të rëndësishme të arsimit bashkëkohor. Nëse nxënësi mësohet për vite të tëra të kërkojë përgjigjen që pret mësuesi, libri ose testi, ai mund të ketë shumë njohuri të veçuara, por të ketë vështirësi kur përballet me një problem të panjohur. Pikërisht këtu PISA është më sfiduese: ajo kërkon që nxënësi të mos jetë vetëm mbajtës i informacionit, por përdorues dhe interpretues i tij.
Por rezultatet e Kosovës përmbajnë edhe një paradoks që meriton vëmendje. PISA 2025 tregon se 75.9% e nxënësve kosovarë deklarojnë se u pëlqen të mësojnë gjëra të reja në shkollë, përqindje më e lartë se mesatarja e OECD-së prej 68.8%. Nxënësit raportojnë gjithashtu një prirje relativisht të lartë për vendosjen e qëllimeve. Kjo do të thotë se fotografia nuk është thjesht ajo e nxënësit “që nuk dëshiron të mësojë”. (OECD Education GPS) Nëse dëshira për të mësuar ekziston, por rezultatet e të nxënit mbeten kaq të ulëta, atëherë duhet ta zhvendosim një pjesë të pyetjes: jo vetëm “çfarë po bëjnë nxënësit?”, por “çfarë po i mundëson sistemi të bëjnë?” Ky është një ndryshim i rëndësishëm në mënyrën se si e shohim problemin. Nxënësi nuk duhet të jetë vetëm objekt i kritikës; ai duhet të shihet edhe si tregues i asaj se sa mirë funksionon mjedisi në të cilin mëson.
Edhe ndryshimet ndërmjet cikleve të PISA-s sugjerojnë se nuk kemi të bëjmë me një problem të krijuar nga një vit i vetëm. Nga viti 2022 në vitin 2025, matematika në Kosovë ka rënë nga 355 në 350 pikë, leximi nga 342 në 340, ndërsa shkenca ka mbetur në 357 pikë; ndryshimi në lexim dhe shkencë nuk është statistikisht domethënës. (OECD Education GPS) Kjo është e rëndësishme sepse na largon nga tundimi për të kërkuar një fajtor të vetëm ose një zgjidhje të shpejtë. Kur rezultatet e dobëta shfaqen në mënyrë të përsëritur, në fusha të ndryshme dhe përgjatë cikleve të ndryshme, kemi më shumë arsye të flasim për një çështje strukturore sesa për një problem të izoluar. Një sistem i tillë nuk ka nevojë vetëm për më shumë teste për të matur problemin; ka nevojë për më shumë reflektim mbi mënyrën se si krijohet të nxënit.
Në fund, ndoshta pyetja më e dobishme nuk është “Pse Kosova është në fund të PISA-s?”, por “Çfarë duhet të ndryshojë në mënyrë që nxënësi kosovar të mund ta përdorë dijen, jo vetëm ta riprodhojë atë?” Kjo pyetje e zhvendos diskutimin nga turpi i renditjes te përgjegjësia për përmirësim. PISA nuk duhet të përdoret si armë kundër mësuesve, nxënësve apo shkollave dhe as të hidhet poshtë kur rezultatet nuk na pëlqejnë. Ajo duhet të përdoret si një sinjal diagnostik. Na tregon se kemi një problem serioz me kompetencat bazë dhe me përdorimin e dijes; detyra jonë është të kuptojmë pse dhe çfarë duhet të bëjmë ndryshe. PISA nuk është diagnoza e plotë e arsimit, por është një sinjal që nuk kemi luksin ta injorojmë. Nëse e lexojmë me qetësi, me përgjegjësi dhe pa fajësime të lehta, ajo mund të bëhet jo një tabelë turpi, por një pikënisje për reformë. Sepse qëllimi i arsimit nuk mund të jetë që nxënësi të dijë të kalojë një test. Qëllimi është që ai të dijë të mendojë, të kuptojë, të arsyetojë, të zgjidhë probleme dhe ta përdorë dijen për të jetuar me më shumë pavarësi, dinjitet dhe përgjegjësi. / AlbanianEducation /
