Arsimi nuk është vetëm një mekanizëm për transmetimin e njohurive. Ai është një nga institucionet themelore për formësimin e identitetit kulturor, gjuhësor dhe qytetar të një shoqërie. Përmes kurrikulës shkollore, një shoqëri përcakton jo vetëm atë se çfarë duhet të dinë brezat e rinj, por edhe atë se cilat vlera, histori, gjuhë dhe elemente të trashëgimisë kulturore do t’u përcillen atyre.
Në këtë kuptim, marrëdhënia arsimore ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë meriton një qasje shumë më të strukturuar dhe strategjike. Pavarësisht lidhjeve të fuqishme historike, gjuhësore dhe kulturore, dy vendet vazhdojnë të funksionojnë me sisteme të veçanta kurrikulare dhe me dallime të konsiderueshme në organizimin e vitit shkollor, në planet dhe programet mësimore dhe në mënyrën e trajtimit të disa përmbajtjeve themelore.
Pyetja që shtrohet është e thjeshtë, por me peshë të madhe strategjike: A është e arsyeshme që Kosova dhe Shqipëria, pas dekadash të lirisë dhe të zhvillimit institucional, të mos kenë një strategji të përbashkët për një pjesë të rëndësishme të arsimit parauniversitar?
Nuk bëhet fjalë domosdoshmërisht për krijimin e një sistemi të vetëm arsimor apo për eliminimin e specifikave të dy shteteve. Bëhet fjalë për harmonizimin e përmbajtjeve themelore arsimore, në mënyrë që nxënësit shqiptarë në Kosovë dhe Shqipëri të kenë një bazë të përbashkët njohurish dhe vlerash, veçanërisht në gjuhën shqipe, letërsinë, historinë, gjeografinë, kulturën dhe trashëgiminë kombëtare.
Nga Abetarja e përbashkët drejt një kurrikule të harmonizuar
Një hap i rëndësishëm ka qenë Abetarja e unifikuar. Por pikërisht ky zhvillim ngre një pyetje më të gjerë: nëse ishte e mundur të harmonizohej Abetarja, pse të mos ndërtohet një proces gradual për harmonizimin e edhe më shumë përmbajtjeve dhe standardeve arsimore?
Një projekt i tillë nuk do të duhej të kufizohej vetëm në tekstet shkollore. Ai mund të përfshinte:
* standarde të përbashkëta për mësimin e gjuhës shqipe;
* korniza të harmonizuara për historinë dhe kulturën shqiptare;
* përmbajtje të koordinuara në letërsi;
* njohuri të përbashkëta për trashëgiminë kulturore;
* standarde të përafërta për kompetencat që duhet të arrijë nxënësi;
* bashkëpunim në hartimin dhe vlerësimin e teksteve shkollore;
* programe të përbashkëta të trajnimit të mësimdhënësve;
* shkëmbim të përvojave ndërmjet institucioneve arsimore;
* dhe, një kalendar të përbashkët për vitin shkollor .
Pse duhet të harmonizohen kurrikulat?
Harmonizimi nuk duhet kuptuar si mohim i veçantisë së Kosovës apo Shqipërisë. Përkundrazi, ai mund të ndërtohet mbi parimin “një bazë e përbashkët, specifika të veçanta”.
Kosova ka realitetin e saj shtetëror, shoqëror dhe historik; Shqipëria po ashtu. Këto specifika duhet të pasqyrohen në kurrikulë. Por krahas tyre ekziston edhe një hapësirë e përbashkët gjuhësore, kulturore dhe historike që nuk mund të injorohet.
Prandaj, një kurrikulë e harmonizuar mund të ndërtohej në dy nivele:
Niveli i parë – bërthama e përbashkët shqiptare, ku do të përcaktoheshin njohuritë dhe përmbajtjet themelore që duhet t’i mësojë çdo nxënës shqiptar, pavarësisht nëse shkollohet në Kosovë, Shqipëri apo në një shkollë shqipe jashtë këtyre dy shteteve.
Niveli i dytë – përmbajtjet specifike, ku secili sistem arsimor do të ruante temat që lidhen me historinë, institucionet, shoqërinë dhe realitetin e vet shtetëror.
Kjo do të ishte më e arsyeshme sesa kërkesa për kopjim mekanik të një sistemi nga tjetri.
Çfarë historie mësojnë nxënësit?
Një ndër çështjet më të rëndësishme është mësimi i historisë.
Historia është një prej mekanizmave më të fuqishëm për ndërtimin e kujtesës kolektive. Prandaj, do të ishte e dobishme të bëhej një krahasim sistematik i teksteve dhe programeve të historisë në Kosovë dhe Shqipëri.
Duhet të shtrohen pyetje konkrete:
Çfarë mëson një nxënës në Kosovë për historinë e shqiptarëve dhe çfarë mëson një nxënës në Shqipëri për të njëjtën histori?
Cilat periudha trajtohen me të njëjtën peshë? Cilat figura historike paraqiten? Si trajtohet historia e Kosovës në tekstet e Shqipërisë dhe historia e Shqipërisë në tekstet e Kosovës? Sa është e harmonizuar terminologjia historike? Dhe, mbi të gjitha, a krijojnë këto dy sisteme një kuptim të përbashkët të historisë kombëtare, apo dy interpretime që në disa raste mbeten të ndara?
Këto nuk janë thjesht çështje didaktike. Ato janë çështje të politikës kulturore dhe të kujtesës kolektive.
Po gjuha shqipe?
E njëjta pyetje duhet të shtrohet edhe për gjuhën dhe letërsinë shqipe.
Nxënësi shqiptar duhet të ketë një bazë të qëndrueshme dhe të krahasueshme të njohurive mbi gjuhën shqipe, autorët kryesorë, letërsinë shqiptare, historinë e zhvillimit të gjuhës dhe pasurinë e saj dialektore e kulturore.
Një qasje e harmonizuar nuk do të thotë zhdukjen e dallimeve gjuhësore ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Përkundrazi, ato mund të studiohen si pjesë e pasurisë së përbashkët gjuhësore shqiptare.
Edhe kalendari shkollor është një çështje për t’u diskutuar
Edhe dallimet në strukturën e vitit shkollor mund të shihen si pjesë e një debati më të gjerë mbi koordinimin e politikave arsimore.
Nëse dy sistemet kanë objektiva të ngjashme arsimore, do të ishte e dobishme të shqyrtohej nëse ekzistojnë arsye pedagogjike, klimatike, administrative apo historike që justifikojnë dallimet në fillimin dhe përfundimin e vitit shkollor.
Prandaj, pyetja nuk duhet të jetë thjesht: “Pse njëri fillon më herët dhe tjetri më vonë?”
Pyetja akademike duhet të jetë: “A ekziston një arsye pedagogjike dhe institucionale e argumentuar për këto dallime dhe a mund të harmonizohen ato në funksion të një hapësire më të koordinuar arsimore shqiptare?”
Shkollat shqipe jashtë Kosovës dhe Shqipërisë
Çështja bëhet edhe më e rëndësishme kur përfshihen shkollat dhe nxënësit shqiptarë në diasporë.
Nëse një fëmijë shqiptar në diasporë mëson gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare, atëherë do të ishte e arsyeshme që të kishte një kornizë të përbashkët referimi të miratuar dhe të koordinuar nga institucionet arsimore të Kosovës dhe Shqipërisë.
Nga simbolika te politika publike
Kosova dhe Shqipëria kanë realizuar shumë hapa të rëndësishëm në bashkëpunimin politik, ekonomik dhe kulturor. Por arsimi është një fushë ku bashkëpunimi duhet të kalojë nga simbolika në institucionalizim.
Nuk mjafton të flitet për një hapësirë të përbashkët kombëtare e kulturore nëse brezat e rinj nuk kanë një bazë të koordinuar të njohurive mbi gjuhën, historinë dhe kulturën e tyre.
Prandaj, Ministritë e Arsimit të Kosovës dhe Shqipërisë do të duhej të shqyrtonin krijimin e një Këshilli të Përbashkët Kosovë–Shqipëri për Harmonizimin e Arsimit, me pjesëmarrjen e pedagogëve, profesorëve universitarë, historianëve, gjuhëtarëve, sociologëve, psikologëve, mësimdhënësve dhe ekspertëve të kurrikulës.
Qëllimi nuk do të ishte krijimi i një sistemi identik arsimor, por ndërtimi i një bërthame të përbashkët kurrikulare shqiptare, e cila do të garantonte që një nxënës shqiptar, pavarësisht vendit ku shkollohet, të ketë një bazë të përbashkët dhe cilësore të njohurive për gjuhën, historinë, letërsinë dhe kulturën e tij.
Në fund të fundit, pyetja që duhet t’ua shtrojmë institucioneve tona nuk është vetëm se kur fillon dhe kur përfundon viti shkollor, por shumë më thelbësore:
Çfarë duam të dinë, të kuptojnë dhe të trashëgojnë brezat e rinj shqiptarë në Kosovë, Shqipëri dhe në diasporë?
Nëse përgjigjja për këtë pyetje është e përbashkët, atëherë edhe arsimi duhet të gjejë mënyrën për ta bërë këtë përgjigje institucionale.
