GUXIMI INTELEKTUAL: NGA REZISTENCA E VITEVE ’90 TE HESHTJA E SOTME
Nga solidariteti i viteve ’90 te konformizmi institucional i së sotmes
Nëse e shohim këtë dukuri nga perspektiva sociologjike, ndryshimi ndërmjet viteve ’90 dhe realitetit të sotëm nuk është thjesht ndryshim politik apo institucional. Është edhe ndryshim i marrëdhënies së individit me shoqërinë, profesionin dhe pushtetin.
Në vitet ’90, mësuesi e perceptonte veten si pjesë të një kauze kolektive. Profesioni nuk ishte vetëm vend pune; ishte mision. Shkolla nuk ishte vetëm institucion; ishte simbol i qëndresës. Ndihma për arsimin nuk konsiderohej bamirësi, por përgjegjësi qytetare.
Sot, me konsolidimin formal të institucioneve, një pjesë e kësaj përgjegjësie kolektive duket se është zhvendosur te shteti. Dhe kjo është normale. Por paradoksi fillon atëherë kur institucionalizimi i përgjegjësisë shoqërohet me individualizimin e frikës.
Individi fillon të mendojë:
“Çfarë fitoj nëse flas?”
“Çfarë humbas nëse kundërshtoj?”
“A do të më dëmtojë kjo në vendin e punës?”
“A do të më mbyllen dyert?”
Kështu lind autocensura – jo domosdoshmërisht sepse dikush na ndalon të flasim, por sepse ne fillojmë ta kontrollojmë veten përpara se të flasim.
Dhe kjo është një nga format më të sofistikuara të heshtjes.
Guximi intelektual përballë konformizmit
Guximi intelektual nuk është të kundërshtosh gjithçka. As nuk është të flasësh me zë të lartë.
Guximi intelektual është të ruash aftësinë për të thënë:
“Kjo nuk është e drejtë.”
edhe kur këtë mendim nuk e dëshiron pushteti.
Është të thuash:
“Kjo politikë nuk është në interes të arsimit.”
edhe kur mund të kesh pasoja personale.
Është të mbrosh standardin profesional edhe kur shumica zgjedh heshtjen.
Në anën tjetër qëndron konformizmi institucional: përshtatja e qëndrimit profesional me interesin personal, politik apo karrierist.
Kur konformizmi bëhet normë, individi nuk pyet më:
“Çfarë është e drejtë?”
por:
“Çfarë është më e sigurt për mua?”
Dhe këtu fillon erozioni i ndërgjegjes profesionale.
Nga solidariteti te individualizmi
Vitet ’90 krijuan një lloj solidariteti të jashtëzakonshëm horizontal: mësues, prindër, biznese, intelektualë dhe qytetarë ndihmonin njëri-tjetrin.
Sot, në shumë raste, marrëdhëniet shoqërore janë bërë më individualiste.
Secili shqetësohet për pozicionin e vet.
Kjo e dobëson fuqinë e reagimit kolektiv.
Sepse një mësues mund të jetë i pakënaqur, një profesor mund të jetë i pakënaqur, një prind mund të jetë i pakënaqur, një profesionist mund të jetë i pakënaqur – por nëse secili hesht veçmas, pakënaqësia nuk shndërrohet në ndryshim shoqëror.
Prandaj problemi nuk është mungesa e mendimeve kritike.
Problemi është mungesa e organizimit të mendimit kritik.
Patronazhi dhe frika sociale
Në shoqëritë ku marrëdhëniet profesionale ndërthuren fort me marrëdhëniet politike, ekonomike apo personale, guximi intelektual bëhet më i kushtueshëm.
Nëse individi beson se avancimi, punësimi apo pozita e tij varen nga afërsia me pushtetin, atëherë kritika ndaj pushtetit mund të perceptohet si rrezik.
Kështu krijohet një marrëdhënie e heshtur:
Unë nuk të kundërshtoj; ti nuk më dëmton.
Por kjo marrëdhënie ka një çmim të lartë shoqëror.
Sepse institucioni fillon të humbasë profesionalizmin, ndërsa individi humbet gradualisht autonominë e tij.
Kush duhet të ketë frikë nga kush?
Kjo është pyetja themelore.
Në një demokraci funksionale, qytetari nuk duhet të ketë frikë nga institucioni.
Përkundrazi, institucioni duhet të ketë përgjegjësi përpara qytetarit.
Mësuesi nuk duhet të ketë frikë nga drejtori.
Drejtori nuk duhet të ketë frikë nga politika.
Profesori nuk duhet të ketë frikë nga pushteti.
Intelektuali nuk duhet të ketë frikë nga opinioni.
Dhe qytetari nuk duhet të ketë frikë të kërkojë llogaridhënie.
Kjo nuk do të thotë konflikt i përhershëm me institucionet. Do të thotë autonomi profesionale dhe përgjegjësi qytetare.
Mësimi sociologjik i viteve ’90
Ndoshta mësimi më i madh që mund të nxjerrim nga ajo periudhë nuk është vetëm se si mbijetuam pa institucione.
Është se çfarë mund të bëjë një shoqëri kur njerëzit besojnë te njëri-tjetri dhe te një qëllim i përbashkët.
Atëherë shteti mungonte, por shoqëria ishte e mobilizuar.
Sot shteti ekziston, por duhet të pyesim nëse shoqëria është ende po aq e mobilizuar.
Kjo është arsyeja pse kujtesa e viteve ’90 duhet të shërbejë jo për nostalgji, por për reflektim.
Sepse nuk mund të ndërtojmë institucione të forta me qytetarë të dobët.
Nuk mund të kemi arsim cilësor pa mësimdhënës me autonomi profesionale.
Nuk mund të kemi demokraci funksionale pa intelektualë që guxojnë të flasin.
Dhe nuk mund të kemi shoqëri të përgjegjshme nëse secili mendon vetëm:
“Le të mos përzihem, se mos më kushton.”
Prandaj, sot na duhet një rikthim te guximi intelektual – jo si heroizëm individual, por si kulturë profesionale dhe qytetare.
Sepse një shoqëri demokratike nuk ndërtohet nga ata që heshtin kur është e vështirë të flasësh.
Ajo ndërtohet nga ata që flasin kur heshtja bëhet më e lehtë se e vërteta.
Atëherë kishim shtet pa shtet, por kishim guxim.
Sot kemi shtet. Le të mos na mungojë guximi për ta mbajtur përgjegjës.
