Lidershipi shkollor dhe cilësia e arsimit: ndërmjet meritokracisë profesionale dhe politizimit të emërimeve
Cilësia dhe suksesi i një shkolle nuk përcaktohen vetëm nga infrastruktura, kurrikula apo numri i nxënësve. Një ndër faktorët më të rëndësishëm është cilësia e lidershipit shkollor, veçanërisht mënyra se si drejtori e koncepton dhe e ushtron rolin e tij në organizimin, zhvillimin dhe orientimin e institucionit arsimor.
Drejtori i shkollës nuk duhet të jetë vetëm administrator i institucionit. Ai duhet të jetë lider profesional, pedagogjik dhe organizativ, i aftë të ndërtojë një kulturë bashkëpunimi, të motivojë mësimdhënësit, të nxisë zhvillimin profesional të tyre, të krijojë klimë të shëndetshme institucionale dhe, mbi të gjitha, të vendosë nxënësin dhe cilësinë e të nxënit në qendër të veprimtarisë së shkollës.
Në këtë kuptim, zgjedhja e drejtorit është shumë më tepër sesa një çështje administrative. Ajo është një çështje e politikës arsimore dhe e interesit publik. Një vendim i gabuar në përzgjedhjen e drejtimit të shkollës mund të ndikojë jo vetëm në administrimin e institucionit, por edhe në motivimin e mësimdhënësve, klimën pedagogjike, marrëdhëniet me prindërit dhe komunitetin dhe, në fund, në rezultatet e nxënësve.
Meritokracia si parakusht i cilësisë institucionale
Nga perspektiva sociologjike, meritokracia nënkupton që pozitat profesionale dhe përgjegjësitë institucionale duhet të shpërndahen mbi bazën e kompetencës, përvojës, integritetit, rezultateve dhe aftësisë për të udhëhequr, dhe jo mbi bazën e afërsisë politike, personale apo interesave të tjera jashtëprofesionale.
Nëse përzgjedhja e drejtuesve të shkollave ndikohet nga kritere politike ose klienteliste, atëherë institucioni arsimor rrezikon të largohet nga logjika profesionale dhe të hyjë në logjikën e patronazhit. Në këtë rast, pozita e drejtorit mund të shndërrohet nga një përgjegjësi profesionale në një instrument të marrëdhënieve të pushtetit.
Një fenomen i tillë është veçanërisht problematik në arsim, sepse shkolla nuk është thjesht një institucion administrativ. Ajo është një institucion social që formëson dijen, vlerat, kulturën qytetare dhe perspektivën e brezave të ardhshëm.
Politizimi i menaxhimit të shkollës
Në kontekstin e Republikës së Kosovës, është e nevojshme të shtrohet si çështje publike dhe akademike pyetja nëse proceset e përzgjedhjes dhe emërimit të drejtuesve të shkollave realizohen gjithmonë mbi bazën e standardeve të mirëfillta profesionale dhe meritokratike.
Nëse në praktikë krijohet perceptimi se pozita e drejtorit lidhet me përkatësinë politike, mbështetjen elektorale ose marrëdhëniet me strukturat e pushtetit, atëherë kemi të bëjmë me një problem që tejkalon individin. Bëhet fjalë për politizimin e një institucioni që duhet të funksionojë mbi parimet e profesionalizmit dhe interesit publik.
Një sistem i tillë mund të krijojë një zinxhir varësie: politika ndikon në emërimin e drejtuesit, drejtuesi krijon marrëdhënie varësie me mësimdhënësit, ndërsa institucioni rrezikon të perceptohet si pjesë e një mekanizmi politik dhe jo si hapësirë autonome e dijes dhe edukimit.
Në një shoqëri demokratike, kjo paraqet një problem serioz institucional, sepse shkolla duhet të edukojë qytetarë të lirë dhe kritikë, jo të funksionojë si mekanizëm i mobilizimit politik.
Drejtori si faktor i kulturës institucionale
Suksesi i një shkolle nuk mund t’i atribuohet vetëm drejtorit, pasi ai varet nga një kompleks faktorësh: cilësia e mësimdhënësve, kushtet infrastrukturore, politikat arsimore, përfshirja e prindërve, mbështetja e komunitetit dhe motivimi i nxënësve.
Megjithatë, drejtori ka një rol të veçantë sepse ai ndikon në mënyrën se si këta faktorë bashkërendohen.
Një drejtor kompetent mund të krijojë kulturë profesionale, përgjegjësi kolektive dhe orientim drejt rezultateve. Përkundrazi, një drejtim i dobët ose i politizuar mund të prodhojë demotivim, formalizëm, konflikt të brendshëm dhe ulje të përgjegjësisë profesionale.
Prandaj, një shkollë e suksesshme nuk ndërtohet vetëm me ndërtesa, teknologji dhe dokumente strategjike. Ajo ndërtohet mbi njerëz kompetentë dhe mbi një kulturë institucionale ku profesionalizmi shpërblehet dhe përgjegjësia kërkohet.
Interesi politik përballë interesit arsimor
Një nga pyetjet më të rëndësishme që duhet shtruar është: Cili duhet të jetë kriteri themelor në vlerësimin e suksesit të një drejtori shkolle – kontributi politik apo rezultatet arsimore?
Përgjigjja nga perspektiva e interesit publik duhet të jetë e qartë: kriteri themelor duhet të jetë cilësia e arsimit dhe zhvillimi i nxënësit.
Çdo devijim nga ky parim rrezikon ta deformojë misionin e institucionit shkollor. Nëse një drejtues vlerësohet për aftësinë e tij për të siguruar mbështetje politike dhe jo për rezultatet e institucionit që drejton, atëherë krijohet një konflikt ndërmjet logjikës së pushtetit dhe logjikës së arsimit.
Në këtë pikë, problemi nuk është vetëm moral apo individual. Ai është strukturor dhe institucional.
Përfundim
Një shoqëri që synon të ndërtojë sistem arsimor cilësor duhet ta trajtojë përzgjedhjen e drejtuesve të shkollave si një nga çështjet më të rëndësishme të politikës arsimore.
Drejtori i shkollës duhet të zgjidhet mbi bazën e meritës, kompetencës profesionale, integritetit, përvojës drejtuese dhe vizionit pedagogjik.
Nëse politika ndërhyn në mënyrë të tepruar në këtë proces, rrezikohet që shkolla të humbasë autonominë profesionale dhe të shndërrohet në një hallkë të marrëdhënieve klienteliste.
Prandaj, reforma e arsimit nuk duhet të kufizohet vetëm në ndryshimin e kurrikulave, teksteve apo infrastrukturës. Ajo duhet të fillojë edhe nga reforma e kulturës së përzgjedhjes dhe përgjegjësisë institucionale.
Sepse, në fund të fundit, një shkollë është aq e fortë sa është kultura e saj profesionale, ndërsa kultura profesionale ndikohet fuqishëm nga cilësia e lidershipit të saj.
Nëse duam nxënës më të suksesshëm, duhet të ndërtojmë shkolla më profesionale; nëse duam shkolla më profesionale, duhet të zgjedhim drejtuesit e tyre mbi bazën e meritës dhe jo të interesave jashtëarsimore.
