Gjatë këtyre muajve, duke vëzhguar më me kujdes gjërat që ndodhin rreth meje dhe duke i analizuar disa situata të zakonshme të jetës së përditshme, kam ardhur në disa mendime që më parë nuk i kisha parë në këtë mënyrë. Kam filluar të kuptoj se shumë prej gjërave që i konsiderojmë të zakonshme kanë brenda tyre një logjikë të tërë. Një blerje në supermarket, një rritje çmimi, një familje që planifikon shpenzimet, një biznes që vendos të investojë, një i ri që zgjedh një profesion apo edhe një shtet që vendos ku t’i përdorë paratë e tij – të gjitha këto, në thelb, janë pjesë e ekonomisë.
Kjo më ka bërë të mendoj se ekonomia nuk është diçka që fillon në libra dhe përfundon në provim. Ajo fillon në jetën tonë dhe librat thjesht na ndihmojnë ta kuptojmë më qartë.
Sa më shumë kam analizuar, aq më shumë kam kuptuar se ekonomia nuk lidhet vetëm me paratë. Në qendër të saj është zgjedhja. Njeriu çdo ditë përballet me mundësi të shumta, por me burime të kufizuara. Koha është e kufizuar, të ardhurat janë të kufizuara, resurset janë të kufizuara, ndërsa nevojat dhe dëshirat mund të jenë shumë më të mëdha. Prandaj, çdo vendim që marrim kërkon një lloj arsyetimi: çfarë të zgjedh, çfarë të lë, çfarë fitoj dhe nga çfarë heq dorë?
Këtu fillon, për mua, bukuria e ekonomisë.
Ajo nuk më mëson vetëm si funksionon tregu, por më mëson të pyes pse funksionon në atë mënyrë. Pse një produkt bëhet më i shtrenjtë? Pse disa biznese rriten ndërsa të tjerat zhduken? Pse njerëzit kursejnë në një periudhë dhe shpenzojnë më shumë në një tjetër? Pse një investim mund të krijojë vende pune? Pse një vend me shumë burime natyrore nuk është domosdoshmërisht një vend i pasur? Pse arsimi, teknologjia dhe produktiviteti kanë kaq shumë rëndësi për zhvillimin?
Sa më shumë pyetje bëj, aq më shumë kuptoj se ekonomia është në të vërtetë një mënyrë të menduari.
Ajo përfshin prodhimin e të mirave dhe shërbimeve, konsumin, kursimin, investimin, tregtinë, punësimin, bankat, financat, biznesin, sipërmarrjen, konkurrencën, inflacionin, taksat, politikat shtetërore dhe marrëdhëniet ekonomike ndërmjet vendeve. Por të gjitha këto kanë një pikë të përbashkët: si të përdoren sa më mirë burimet e kufizuara për të krijuar vlerë dhe mirëqenie.
Një nga mendimet që më ka bërë më shumë përshtypje është se çmimi nuk është gjithmonë e njëjta gjë me vlerën. Një gjë mund të ketë një çmim të caktuar në treg, por vlera e saj për një person mund të jetë krejt tjetër. Kjo tregon se ekonomia nuk është vetëm matematikë. Ajo lidhet edhe me sjelljen njerëzore, pritjet, nevojat, besimin dhe mënyrën se si njerëzit marrin vendime.
Edhe një biznes, nëse e shohim përtej fitimit, është një proces krijimi vlere. Ai merr burime, punë, ide dhe kapital dhe përpiqet t’i shndërrojë në diçka që njerëzit e konsiderojnë të dobishme. Fitimi, në këtë kuptim, nuk është thjesht numër; është edhe një sinjal se sa mirë një aktivitet ekonomik po i përgjigjet një nevoje të tregut.
Prandaj, këto javë më kanë bërë ta shoh ekonominë ndryshe. Tani, kur shoh një ndryshim çmimi, nuk shoh vetëm një numër më të madh në etiketë. Mendoj për kërkesën, ofertën, kostot, prodhimin dhe fuqinë blerëse. Kur shoh një biznes të ri, mendoj për kapitalin, rrezikun, inovacionin dhe mundësinë. Kur shoh një të ri që zgjedh një profesion, mendoj për investimin në kapitalin njerëzor dhe për atë se si një vendim i sotëm mund të kete rendesi!
Sepse kur fillon ta analizosh jetën me syrin e ekonomisë, kupton se ekonomia nuk është diku larg nesh. Ajo është në çdo zgjedhje që bëjmë.
